NGUYỄN TRUNG DŨNG
1.
Nhà ở cuối con hẻm. Hẻm hẹp và cụt. Đường hẻm là lằn ranh chia đôi để phân biệt giữa ngôi nhà ở về phía bên này và ở phía bên kia là một khu nghĩa trang có từ thời Pháp thuộc. Từ đường phố dẫn vào con hẻm phần lớn nhà cửa đều thấp với mái lợp tôn, vách đóng bằng ván gỗ. Dân lao động vốn nghèo. Nơi ở vì thế lụp sụp và tồi tàn. Họa hoằn trong xóm ngõ mới có vài ba ngôi nhà xây bằng gạch, mái lợp ngói, đổ bê tông cất lầu.Đứng ở hàng rào kẽm gai phân cách nhà cụ Cả Được với bên kia khu nghĩa trang, dưới tầm mắt nhìn, người ta thấy có những ngôi mả mới đắp, có những ngôi mộ xây cất đã lâu đời. Mặt tiền của ngôi nhà, sân không rộng. Cửa dẫn vào sân có trồng một cây hoa đại. Cây hoa đã già. Thân cây sù sì. Vỏ mốc và sần sùi lớp vẩy.
Mùa hạ, cây trụi lá. Hoa trắng điểm trên cành nhánh. Cây được trồng cùng thời gian lúc ngôi nhà được cất dựng, tính ra tới nay cũng đã mấy chục năm rồi. Xâm xẩm tối, có giống sâu đất ưa cắn lá non vừa nhú ra ở trồi nách, rồi bò lên ăn sạch cả lớp lá già. Cây có sâu, chim khuyên biết chỗ có mồi, ban sớm bay đến đáp xuống cành tìm sâu mà mổ.
Vốn nhàn nhã lại thích hoa kiểng, vườn nhà ông cụ dù đất chật cây không trồng được nhiều, nhưng cũng có đủ dăm ba chậu cảnh. Nào hồng. Nào cúc đại đóa. Nào mai. Mẫu đơn. Lại cả mấy giò lan treo lủng lẳng dưới giàn nho xanh. Nho trồng để cho vui mắt và lấy bóng rợp, chứ quả ăn thì chua lè đắng lưỡi. Mấy mùa kết trái, nho chưa tròn quả thì lớp vỏ ngoài đã nhăn nheo, teo tóp rồi úa nhẫu rụng rồi. Cây không lớn, trái không đậu, ấy là bởi đất phèn, phân thiếu mà ra cả. Cũng chẳng sao, ông cụ gặp ai cũng chép miệng khi tay chỉ lên giàn nho rồi nói, cái giống này ở xứ ta trồng không hợp. Họa đất có lẫn cát, nho mới tốt quả và ngọt nước được.
Đấy là nói về cây kiểng. Còn hòn núi giả sơn và bể cá, vườn đất nhà ông cụ Cả Được cũng có cả. Hòn núi giả sơn thì đá đủ mọi hình thù cứ miếng nọ tảng kia mà xếp đặt hàn gắn với “ciment” theo cách mình muốn. Núi tất phải có đèo dốc, cây cối, hang động và có chùa cổ. Nơi đỉnh sơn khê, chẳng thể thiếu hai tiên ông ngồi đánh cờ, có vị đạo sĩ ngồi thiền dưới gốc cây cổ thụ, có một tiêu lang đang thổi sáo trúc và chim chóc trong khu rừng già bóng cả.
Tuổi gần chín chục, để khỏa lấp ngày giờ, để quên nỗi buồn nhân thế, cái thú vui còn lại lúc cuối đời của ông cụ Cả Được chỉ có bấy nhiêu để gọi là khuây khỏa và quên lãng. Buổi xế chiều, lúc mủn nắng còn sót lại của thời gian nhập nhoạng bóng ối buổi hoàng hôn, thì với bình trà mới châm, thì với cái ly hình trái vịt lộn cắt đôi, khề khà đủng đỉnh ông cụ ngồi nhấp miệng độc ẩm.
Nhà tiện tặn ăn uống, của không sẵn tiền lắm bạc, thế nhưng sách vở pho quyển thì nhiều vô số kể. Khi mắt còn sáng, óc não còn minh mẫn, chẳng mấy khi ông cụ tay chịu rời sách đọc. Không đọc thì ngồi cặm cụi hí hoáy viết. Cứ cái bàn gỗ kê sát cạnh cửa sổ mở ngó ra đường, người lối xóm ngang qua ngả đó thường thấy ông cụ gò gẫm lưng tôm, ngồi cặm cụi viết. Viết từ lúc trời đất vừa rạng tỏ cho tới khuya khoắt nửa đêm xóm ngõ đã lặng tờ. Nay cao tuổi, đọc thời kèm nhèm mắt mũi, ngồi lâu thì sống lưng mỏi, ông cụ Cả Được đâm ra biếng nhác mà ngại sờ tới sách tới vở.
Rảnh rỗi có hoa kiểng làm vui. Lâu lâu có bạn bè lai vãng viếng thăm, trà chén, thuốc hút hoặc ngả bàn cờ ra đánh dăm ba ván cũng khỏa lấp thì giờ buồn tênh chán ngắt.
Cố tri bằng hữu, kẻ thì nay đau mai ốm, kẻ thì sớm biệt cõi trần, nay chỉ có ông cụ Khương Thụ nhà ở ngoài ngõ rảnh bước vào so đọ nước cờ. Khương Thụ gần sít soát tuổi cụ. Đi đứng còn vững vàng chân cẳng. Già nhưng người có da có thịt nom tốt tướng. Cầm để râu. Râu cước dài và đẹp lắm.
Rể ông cụ Khương Thụ có tiệm bán phở ở nhà mặt tiền phố. Người lối xóm vô ngõ thường ngang qua cái tiệm đó vì nó ở ngay đầu hẻm. Ghé quán ăn điểm tâm lót dạ, dăm thì mười họa ông cụ Cả Được mới héo lánh bước tới gọi một tô tái nạm gầu xin thêm muỗng nước béo. Quen ông Khương Thụ chả là có lần đang ngồi ăn, Khương Thụ từ nhà trong đi ra nom thấy cụ đồng tuế tuổi tác thì lân la tới ngồi bắt chuyện. Từ sau lần hội ngộ đó, cụ Khương Thụ rảnh thường ghé nhà thăm cụ Cả Được ngồi hàn huyên đối ẩm hay chơi vài ván cờ cho qua ngày giờ.
Cụ Cả Được vốn sẵn có bàn cờ và quân để lăn lóc trên nóc tủ đã lâu rồi. Nay đem ra, bụi phủ trắng ngấn như mốc đóng. Chẳng là không có đối thủ cao cờ, bàn và quân đó vất vưởng quên lãng cũng bởi cớ đó mà thôi. Cứ nom bàn, thấy ngay là thứ gỗ quí. Mặt phẳng phiu bóng nhẫy. Đường nét gạch thẳng băng, sắc cạnh. Ô vuông vức góc thước thợ đều tăm tắp. Kẻ được như thế, ắt là người phải có bàn tay cứng và khéo. Lại quan sát bộ quân bằng ngà voi, mười quân tròn trịa như một. Chữ khắc trên mặt, nét tinh vi sắc sảo được tô sơn mầu đen và đỏ phân biệt bên chủ cờ và bên đối phương. Bàn và bộ quân đó, ông thân sinh ra cụ Cả Được vốn là người sính đánh cờ, lúc quá vãng để lại cùng mớ sách vở tử vi bói toán. Cụ Cả Được có máu giống cha thích đánh cờ và học đòi đọc sách tướng số. Đánh miết thì giỏi. Đọc riết thì đoán quẻ coi tinh tú am tường thông suốt.
Từ ngày có ông cụ Khương Thụ rảnh bước qua nhà đánh cờ, ông cụ Cả Được cũng khuây khỏa mà quên đi những giờ heo hắt trống vắng của buổi xế chiều chờ tắt bóng.
Ngồi đánh cờ, cứ thủng thẳng đi quân, cứ đủng đỉnh biến nước, lâu lâu ông cụ lại dờ tay cái ly nước trà hình hột mít để ở bên cạnh, uống nhấm nháp một ngụm, rồi thì lặng lẽ thả ngón tay trỏ đẩy một quân xe hay quân pháo quân mã lấn sâu đất địch.
